(CEO-Talk.vn) – Ông Tim Evans, Tổng giám đốc HSBC Việt Nam, nhận định: “Bối cảnh toàn cầu đang được định nghĩa bởi sự chuyển dịch mang tính cơ bản và lâu dài về dân số – một trong những thách thức lớn nhất của thời đại.”
Tình trạng già hóa dân số đang tạo áp lực nặng nề lên các hệ thống kinh tế – xã hội vốn được thiết kế cho một nền dân số trẻ trung, tăng trưởng nhanh. Xu hướng này không chỉ giới hạn ở các quốc gia thịnh vượng mà đang nhanh chóng tăng tốc tại Đông Nam Á. “Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của sự thay đổi dân số sâu sắc, thậm chí là bất ổn,” ông Evans nhấn mạnh.
Tác động lên “thỏa thuận thế hệ”
Các nước phát triển đã cho thấy rõ những thách thức mà Việt Nam hiện đang phải đối mặt. Chẳng hạn, ở châu Âu, hiện có 20% dân số trên 65 tuổi và dự báo sẽ lên tỷ lệ 30% trước năm 2050.
Tình trạng này khiến các nền kinh tế phải gánh chi phí an sinh xã hội ngày càng lớn – từ quỹ hưu trí, y tế công đến các chương trình phúc lợi – trong khi nguồn thu thuế từ nhóm lao động trẻ lại thu hẹp. Hệ quả là chi tiêu công tăng, năng suất và đầu tư giảm, làm chậm đà tăng trưởng và làm lung lay “thỏa thuận thế hệ” – sự cân bằng hỗ trợ giữa các thế hệ trong xã hội.
Ở châu Á, tốc độ già hóa còn khốc liệt hơn: Hàn Quốc có thể có đến 42% dân số trên 65 tuổi vào năm 2050; Trung Quốc dự báo sẽ phải đối mặt với áp lực dân số già trước khi đạt mức thu nhập cao; còn Nhật Bản đã có gần 30% dân số trên 65 tuổi kể từ năm 2024.
Theo ông Ivans, bài học chung trên toàn cầu là thành công kinh tế không thể bền vững nếu thiếu chiến lược rõ ràng nhằm hỗ trợ cho thực tế dân số già hóa thích ứng với sự trỗi dậy của “nền kinh tế trường thọ”.
Việt Nam từ “cơ cấu vàng” sang “xã hội già”
Việt Nam đang trở thành một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất châu Á, dự kiến chuyển từ “xã hội đang già hóa” sang “xã hội già” chỉ trong chưa đầy 20 năm, nhanh hơn nhiều so với Nhật Bản. Điều này khiến Việt Nam có ít thời gian hơn để chuẩn bị về hạ tầng, tài chính và hệ thống an sinh xã hội.
Theo Bộ Y tế, Việt Nam sẽ chính thức bước vào giai đoạn dân số già từ năm 2038, khép lại thời kỳ “cơ cấu dân số vàng”, lực lượng lao động dồi dào từng là động lực chính cho tăng trưởng kinh tế.
Tại các đô thị lớn, đặc biệt là TP.HCM, tốc độ già hóa diễn ra nhanh nhất nước: hiện có hơn 1,3 triệu người trên 60 tuổi (chiếm khoảng 12,5% dân số) và dự kiến lên đến tỷ lệ 20% vào năm 2030.
Ông Evans cảnh báo: “Mức tập trung cao này đòi hỏi quy hoạch đô thị chuyên biệt, từ giao thông công cộng đến y tế lão khoa. Nếu không có sự đầu tư hạ tầng và xã hội kịp thời, quá trình già hóa nhanh có thể làm suy yếu nền tảng tăng trưởng kinh tế.”
Ba thách thức thế hệ do già hóa dân số
Áp lực tài khóa: Chi phí công cho chăm sóc sức khỏe, hưu trí và phúc lợi xã hội sẽ tăng mạnh khi dân số già đi. Lực lượng lao động thu hẹp khiến ngân sách càng chịu áp lực, nguy cơ thâm hụt và nợ công tăng. Dân số già cũng kéo giảm đầu tư và tốc độ tăng trưởng GDP, đặc biệt tại Việt Nam, nơi phần lớn người nghỉ hưu chưa tích lũy đủ tài sản như các nước phát triển.
Áp lực tài chính: Dù có chất lượng giáo dục cao trong khu vực, năng suất lao động Việt Nam vẫn thấp (10,2 USD/giờ so với 17,5 USD ở Thái Lan và 84,4 USD ở Singapore). Khi lực lượng lao động giảm khiến người trẻ phải gánh thêm chi phí an sinh cho người già, trong khi chi phí sinh hoạt ngày càng cao. Áp lực kinh tế khiến họ trì hoãn hôn nhân, sinh con, tạo vòng luẩn quẩn: ít lao động, ít thế hệ kế tiếp.
Áp lực xã hội: Cấu trúc gia đình Á Đông vẫn còn xem con cái là người chăm sóc cha mẹ già, khiến “thế hệ bánh mì kẹp” – những người vừa nuôi con vừa phụng dưỡng cha mẹ – ngày càng tăng lên. Gánh nặng này không chỉ gây căng thẳng tâm lý mà còn khiến nhiều phụ nữ rời thị trường lao động, dẫn đến mất năng suất và cơ hội nghề nghiệp.
Già hóa chủ động – hướng đi cho giai đoạn mới
Để thích ứng, Việt Nam cần một chiến lược già hóa chủ động, tập trung vào sức khỏe, lực lượng lao động và hỗ trợ gia đình:
Thứ nhất, ưu tiên sức khỏe dự phòng và bảo hiểm y tế, đầu tư vào giáo dục sức khỏe, phòng bệnh mãn tính và hệ thống chăm sóc dài hạn công – tư để giảm gánh nặng cho gia đình.
Thứ hai, khuyến khích sinh con bằng các chính sách thiết thực: nghỉ thai sản dài hơn, trợ cấp tiền mặt, giảm thuế cho hộ đông con, phát triển hệ thống nhà trẻ chất lượng cao…
Thứ ba, thúc đẩy “già hóa chủ động” bằng cách kéo dài tuổi lao động linh hoạt, đào tạo lại kỹ năng, khuyến khích học tập suốt đời và chống phân biệt tuổi tác.
“Nếu làm được, Việt Nam mới có thể biến thách thức dân số thành nguồn lực kinh tế mới, một xã hội mà người cao tuổi vẫn đóng góp tích cực cho phát triển. Khi đó, dân số già không còn là gánh nặng mà trở thành nguồn lực quý cho giai đoạn phát triển mới của Việt Nam” theo Tim Ivans.
—————————————————–
Đọc thêm>>>
Gen Z định nghĩa lại nghỉ hưu: “làm – nghỉ – làm” theo chu kỳ sáu năm
Under 30 Summit: Băn khoăn về giá trị và sự khác biệt thế hệ
Làm gì để chuẩn bị cho cuộc sống khi về hưu
30 năm AFD tại Việt Nam: 3,3 tỉ euro đầu tư kết nối nguồn lực phát triển kinh tế