(CEO-Talk.vn) – Tọa đàm “Ngoại lệ bản quyền dành cho AI và ảnh hưởng tới ngành công nghiệp sáng tạo Việt Nam” quy tụ chiều 5.12 tại TP.HCM quy tụ gần 120 đại biểu từ các trường đại học, tổ chức luật, doanh nghiệp âm nhạc – điện ảnh – mỹ thuật đã nêu lên vấn đề nóng: liệu Việt Nam có nên đưa “ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu” (TDM exception) vào Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi?
Sự kiện do Hội Sở hữu trí tuệ TP.HCM phối hợp cùng Phan Law Vietnam tổ chức, với những phân tích pháp lý – thực tiễn từ đại diện IFPI, Đại học Durham (Anh), Đại học Luật Huế cùng các chuyên gia đầu ngành.
Các đại biểu cho rằng ngoại lệ TDM chỉ khả thi khi có cơ chế kiểm soát, minh bạch và quyền chọn không tham gia (opt-out) cho chủ thể quyền.
Cân bằng giữa công nghệ và quyền sáng tạo
Phát biểu khai mạc, bà Nguyễn Minh Hương – Phó chủ tịch thường trực Hội SHTT TP.HCM, nêu mối quan ngại chung của cộng đồng sáng tạo là nếu TDM được luật hóa theo hướng cho phép AI tự do khai thác tác phẩm có bản quyền, chủ thể quyền có nguy cơ mất công cụ kiểm soát và thị trường khai thác hợp pháp.
Theo luật sư Phan Vũ Tuấn – Phó chủ tịch Hội SHTT TP.HCM “ngoại lệ TDM chỉ hợp lý khi được thiết kế dựa trên nguyên tắc cân bằng lợi ích giữa chủ sở hữu quyền, nhu cầu tiếp cận tri thức của cộng đồng và yêu cầu phát triển công nghệ AI. “Bất kỳ sự lệch pha nào cũng có thể làm suy yếu hệ thống bảo hộ quyền tác giả và gây tổn hại lâu dài tới ngành sáng tạo,” ông nêu vấn đề.
Luật sư Phạm Vũ Khánh Toàn cho rằng điểm yếu lớn nhất của dự thảo không nằm ở việc có hay không có TDM mà ở thiết kế ngoại lệ còn “quá thô sơ”.
Theo ông, mô hình phù hợp với Việt Nam phải đáp ứng bốn tiêu chí: Chỉ cho phép TDM trên nội dung người dùng có quyền truy cập hợp pháp; cho phép chủ thể quyền opt-out, nhất là trong mục đích thương mại; doanh nghiệp AI tuân thủ nghĩa vụ minh bạch và kiểm toán dữ liệu huấn luyện; khuyến khích cơ chế cấp phép tập thể, để tác giả được hưởng lợi kinh tế từ kho tác phẩm được dùng huấn luyện.
Ông Tào Minh Hùng, đại diện IFPI tại Việt Nam, bổ sung góc nhìn thị trường: các hãng âm nhạc quốc tế đang thiết lập quan hệ hợp tác và cấp phép “win-win” với doanh nghiệp AI. Nếu ngoại lệ TDM quá rộng được ban hành, thị trường cấp phép bản quyền đang hình thành và rất quan trọng với tác giả, có thể bị xóa sổ.
Cần thận trọng và minh bạch
Ông Nguyễn Trinh Hoan, Phó chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến và Phát triển Điện ảnh Việt Nam, cảnh báo rằng mỗi dự án điện ảnh đều mang rủi ro tài chính lớn. Vì vậy, mọi chính sách liên quan đến việc AI sử dụng tác phẩm có bản quyền cần được “đánh giá toàn diện”, đảm bảo quyền lợi kinh tế lẫn tinh thần của nhà sản xuất.
Từ góc độ quốc tế, bà Lê Vũ Vân Anh (Đại học Durham) và ông Nguyễn Lương Sỹ (Đại học Huế) cho biết: những quốc gia dẫn đầu về AI như Mỹ, Trung Quốc và mới đây là Australia không áp dụng ngoại lệ TDM.
Báo cáo của Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ tháng 5.2025 thậm chí bác bỏ quan điểm cho rằng huấn luyện AI có thể mặc nhiên được xem là “fair use”. Họ đồng thuận rằng thị trường cấp phép bản quyền là con đường bền vững nhất để hài hòa lợi ích.
Các diễn giả và đại biểu kêu gọi một chính sách cân bằng, bảo vệ hệ sinh thái sáng tạo, qua đó thống nhất đề nghị Hội SHTT TP.HCM kiến nghị Quốc hội không đưa “ngoại lệ TDM như một nguyên tắc chung” mà chuyển thành “trường hợp ngoại lệ hẹp” – kèm theo điều kiện rõ ràng để bảo đảm nguyên tắc cân bằng lợi ích.
Cuối cùng, phát triển AI phải đi cùng bảo vệ giá trị sáng tạo, xây dựng môi trường pháp lý vừa thúc đẩy đổi mới, vừa tôn trọng quyền sáng tạo để nền tảng cho ngành công nghiệp nội dung bền vững.
Khảo sát tại sự kiện
- 88,9% đồng ý tác giả có quyền ngăn AI sao chép tác phẩm.
- 88,6% cho rằng cần phân loại dữ liệu AI được truy cập tự do và dữ liệu phải xin phép.
- 94,6% kiến nghị chính phủ ban hành hướng dẫn chi tiết về việc sao chép tác phẩm để huấn luyện AI.
- 94,6% cho rằng Điều 7.5 của dự thảo Luật SHTT cần được sửa đổi.
Đọc thêm>>
Bảo vệ bản quyền: Buộc kinh doanh ứng xử đúng với sáng tạo
Tài sản lớn nhất của đô thị sáng tạo là hệ thống viện trường
Trong cách mạng công nghiệp 4.0, tốc độ sáng tạo mới quyết định thành công